De klimaatverandering zorgt voor meer periodes van regen- en smeltwater, waardoor de waterstanden in onze rivieren stijgen. Sinds het hoge water in de jaren 90 gaan we hier al anders mee om. Zo geven we rivieren weer meer de ruimte in plaats van continu dijken te versterken en te verhogen.
Stijging van zeespiegel en rivierstand
Klimaatverandering zorgt voor een opwarming van het water, daardoor zet het water uit en neemt het meer ruimte in beslag. Dit zorgt voor een stijging van de zeespiegel en de rivierstand. Ook het landijs van Antarctica smelt af. Wat ervoor zorgt dat beetje bij beetje de zeespiegel blijft stijgen. Het is nog onzeker hoeveel de zeespiegel stijgt en hoe snel dat dit zal gaan. Veel hangt af van de opwarming van de aarde. Uit voorzorg kun je hier alvast kijken hoe je je huis en tuin beschermt tegen overstromingen.
Een hogere zeespiegel zal zorgen voor een zwaardere belasting van de duinen, dijken en stormvloedkeringen. Daarnaast komt er meer zoutwater het land binnen via de kust en rivieren. Dit heet verzilting. Dit kan schadelijke gevolgen hebben voor de zoetwatervoorzieningen die we nodig hebben voor landbouw, natuur en drinkwater.
Gevolgen voor de riviernatuur
Deze effecten van klimaatverandering zijn ook zichtbaar in de natuur rond de rivieren. Naast de hoogwaterstanden in de wintermaanden, zorgt ook de droogte in de zomermaanden ervoor dat flora en fauna verdwijnt of floreert. De rivierbodem komt steeds lager te liggen, waardoor de uiterwaarden verdrogen.
Algen en kroos
Bij zowel planten als dieren zijn er winnaars en verliezers. Zo verbeteren de omstandigheden voor bijvoorbeeld rivierfonteinkruid, maar krijgt de gele plomp het lastig. Bij insecten profiteren de vlindersoorten, libellen en sprinkhanen en hebben andere juist nadeel van de opwarming als gevolg van klimaatverandering. Insecten zijn dan vaak weer een voedselbron voor vogels.
De beschikbaarheid aan voedingsstoffen in het water zal in eerste instantie toenamen. Dan hebben in combinatie met hogere temperaturen de algen en kroos vrij spel. Daardoor krijgen soortgelijke watervegetaties, die baat hebben bij minder voedselrijke omstandigheden, weer minder kans. Ook neemt hierdoor het risico op overlast van de giftige blauwalg toe.
Vissen en amfibieën
Verschillende riviervissen, zoals kwabaal, zijn gevoelig voor hoge temperaturen en lage zuurstofgehaltes. Naar alle waarschijnlijkheid zullen deze kabeljauwachtige zoetwatervissen in de toekomst niet meer voorkomen in de Nederlandse rivieren. Ook andere soorten die goed gedijen in stromend water, zoals zalmachtigen, rivierdonderpad en serpeling zijn relatief slecht bestand tegen de stijgende watertemperaturen.
Van de amfibieën zijn ook verschillende soorten gevoelig voor klimaatverandering, vooral voor verdroging van hun leefgebieden en met name van de wateren waar ze zich voortplanten. Droogval aan het einde van de zomer kan gunstig zijn, omdat hierdoor verschillende roofvissen wegtrekken. Versnelde droogval van ondiepe wateren in het voorjaar of aan het begin van de zomer kan desastreuze gevolgen hebben voor de voortplanting van verschillende amfibieën.
Bossen en hooilanden
De verdroging van uiterwaarden gaan vochtige leefomgevingen in areaal en kwaliteit achteruit. Met name de natte zachthoutooibossen en de laaggelegen hooilanden komen onder druk te staan. De best ontwikkelde vossenstaarthooilanden, met kievitsbloem, weidekervel of trosdravik liggen benedenstrooms en zijn minder kwetsbaar voor de veranderingen in de riviernatuur.
Langs de Maas zijn de effecten op bestaande habitattypen veel geringer dan langs de Rijn. Van verdroging is minder sprake en het gebied kent weinig Natura 2000- gebieden. In de graslanden langs de Zandmaas zijn wel veranderingen zichtbaar. De relatief natte delen komen minder vaak onder water te staan en de relatief droge delen juist vaker. Hierdoor komt een groter deel van de habitattypen gunstiger, oftewel minder droogt, te liggen. Wil je graag deze gebieden vanaf het water te bekijken, kijk dan voor een leuke rondvaart op de Maas in Roermond.
Klimaatverandering tegengaan?
Door de akkers langs rivieren te herstellen en af en toe te laten overstromen, kan het land een stuk meer broeikasgassen opnemen. Zo worden sterkvervuilde gebieden een bondgenoot in de strijd tegen de klimaatcrisis. De uitwaard is het stukje land tussen de rivier en een dijk. Vroeger konden rivieren overtollig water van regenbuien kwijt in deze graslanden. Grotendeels van deze uitwaarden zijn drooggelegd en grotendeels omgezet in akkerland, zodat in deze gebieden voedsel geproduceerd kon worden. Deze akkers stoten veel broeikasgassen als methaan en lachgas uit.
Als twee derde van deze uitwaarden weer gebruikt zouden worden voor een meer natuurlijke vorm van landbouw en gecontroleerde overstromingen, is het landschap veel beter in staat om broeikasgassen op te nemen. Daarnaast werken de uitwaarden als natuurlijke buffer tegen extreem weer. Hevige regenval wordt opgevangen en in tijden van extreme hitte droogt de bodem minder snel uit. Hierdoor neemt ook de biodiversiteit toe.
